Skip to Content

Zei ruang ah Chin Miphun Ni tuah aherh? (By Victor Khen Sang)

Zei ruang ah Chin Miphun Ni tuah aherh? (By Victor Khen Sang)

Be First!
by February 12, 2019 Chin, Home

Vuleicung miphun puitling (Nationality) pakhat dirhmun in adirmi hmanh ah hin Miphun Ni (National Day) angei lomi an tam ngai lio ah Chin miphun cu Miphun Ni @ National Day tling tein angeimi kan simi hi sunsak awk le runven zungzal dingmi kan rian (national duty) zong asi hrimhrim mi asi.

Atawinak incun Chin miphun hi Mirang (British Colonialist) pawl nih Chinram an vun tuknak kong hi aphunphun in țial ding kong aum lai nain abik incun British cu an ukmi ram kauhter (Colony) ser atim mi an si caah ramkip atuk hna i Kawlram zong atuk i atei dih kum 1885 hnu incun nelrawn lei in Burma, Bangladesh le India karlak ah Rakhine le Bangladesh kar khin umkalnak lam hi tilam pin ah tlanglam ser an rak i zuam, aum cia lam zong an kauh chap hna. Cuticun Mirang colony tang ah cu hna ramthum pawl cu ramkhat bantuk in luh-chuah le umkal asi. Cu hnu in tlangcung lam lei umkalnak caah Northeast India lei luhnak lam um kho ding ah Chinram khi vun pal in lamser an duh tikah Chinram ramuk bawi pawl kha ca in an pek hmasa hna i ramuk bawi pawl nih Chinram chung ah Mirang luh kha an duh lo caah ral in ituknak arak chuak.

(NOTE: Atulio vuleicung ahnin dihtu Rohinghya kong ah amah pumpak hrim in Rohingya pawl umnak hmun ah ava kalmi Canadian Special Envoy Mr. Bob Rae nih naite ah Bob Rae Report ațialmi ahcun Mirang nih hin hi Rohingya pawl buainak ah hin kan rak ipalhnak aum ve, cucu British East India Company kan ser lio ah anmah le ram sining cio kha zoh piak loin hi ramthum karlak ah zapi duh poah luhchuaknak lam kan rak ser caah Bengali, Indian le Myanmar ti in an i cawh dih nak achuak i nihin ni ahcun ramri kong ah i el, i cuh dirhmun in buianak nganpi chung ah an um tiah ațial. Cucaah hi kong ah hin Mirang nih tuanvo lak hau (responsible) kan sinak rian ataang rih ti in ațial.) Cu nih alanghter mi Rakhine le Bangladesh kar lam kau pipi bantuk khin Chinram le Northeast India kar ah lam rak onh hna seh law miphun kan i cawh dih ve hnga i ramri set khiah kho thai ti loin kanmah le kanmah kar ah buainak thisen dai loin aluang men hnga. Miphun tlawm deuh cu angan tuk mi miphun nih luh hnawh le um hnawh ahcun tlau afawi tukmi asi. Cucu chim le țial len hau loin nihin ni ahcun zapi mithmuh asi ko.

Cuticun Mirang nih fawitein tei ding an ruah hna nain Chinram pupa hna nih khan biatak tuk in an rak dirh onh hna caah an ruah ningin asi ti lo tikah ral deih hnatlaknak ser ding tu in bialam an thlah hna. Cu bialam thlah mi ahcun; “Chinram nih ral in kan tu ti hlah uh law, nanmah ramuk bawi phung uknak ning tein nan i nan i uk ko lai i Mirang tu cu nanmah ramuk bawi hna cung in uktu bawi (authority) an si ti hngalhnak caah ngunkhuai lawng nan kan pek lai” ti asi. Cu bialam thlah mi cu ramuk bawi pawl zong an lungtlin caah Mirang uktu hna le Chinram ramuk bawi pawl cu hnatlaknak an rak tuah, Cu hnatlaknak cu Chin Hills Regulation 1896 (CHR- 1896) ti in ser arak si. Cu chan lio ahcun atu Kawlram chung ah aa fonh cangmi kan Chinram bantuk in ram puitling arak si vemi Kachinram, Shanram, Karenram, Kayahram timi zong an rak um ve. Ram pumpi ah ifonh (Union) timi hi 1947 i Shanram Panglong khua ah minthut hnu lawng khan fehter asi. Cu hlan cu mah le ram (country) cio in um khi asi ko rih ti khawh ding khin an um rih.

Chinram uknak phunghram – Chin Hills Regulation 1896 ning ahcun roco in ramuk bawi – Hereditary Chieftainship- uknak kha peh zulh asi caah bawi chung nih ramuk bawi kha an mah techin fapar le phunkhat unau chung lawng in uk rih asi. Cucu Mirang nih “Aristocracy” timi roco in uknak phung he khin aa lo ngaimi asi. Cu ticun Mirang colony tang ahcun kum 50 leng akal rih i, 1948 Kawlram luatnak ahmuh tiang ramuk bawi uknak cu Mirang kuttang ah peh asi rih nain February 1948 Falam Mipi ton pumhak (Falam Conference) ah Bawichung nih ramuk bawi sinak kha ro bantuk in anmah chung lawng ichanh mi uknak maw nan duh deuh, mipi nih thim mi uknak dah ti cu mipi thimnak in lak asi tikah mipi thimnak uk phung (Democracy) nih atei caah cucu nihin tiang kan tuanbia ah anung thaimi thlennak nganpi asi. Ram khat in ramdang ah ițhial bantuk thlennak asi.

Cucaah 1948 Falam Conference i mipi biachahnak nganpi fehter hnu incun Mirang nih rak sermi Chinram uknak phunghram – Chin Hill Regulations 1896 (CHR -1896) phunghram in khan i uk awk ațhat ti lo caah Chin Hills Regulations 1896 cu kum 52 hnu ah Chin Special Division Act 1948 (CSDA-1948) in an thlen. Mah CSDA-1948 phunghram hi 1962 tiang cu țhatein anung ti awk khi asinain ralbawi Ne Win nih 1962 ah ram uknak alaak hnucun CSDA -1948 upadi kha ralkap nih an duh poah in an thlen i nihin ni ahcun atlau ti awk khin aum cang. Mirang colony uknak adih hnu zong ah Kawlram chung minung kan vanchiat cu pakhat hnu pakhat in aa chap i Ne Win nih meithal he kum 26 chung akan uk. 1988 ah mipi dothlennak nganpi achuak i thisen tamtuk aluan hnu ah Ne Win cu dinhter khawh asinain amah Ne Win nak in asual deuh le achia deuh mi ralkap dang tu nih 1988 in ram uknak an vun tleih țhan hoi. Cu uknak cu nihin tiang anung rih. Atulio NLD cozah cu ralkap cozah kut tang ah cozah (state within state) bantuk lawng an si i an ke khat lei țem bu in an ke pakhat lawng in pumpalulh chuihhter mi dirhmun bantuk an si rih. Chim duh mi cu Kawlram uknak kong ahcun ralkap an lal rih tinak asi. Anmah ralkap chim lo aho cozah hmanh chuak hna seh law anmah duhning in ram uk awk si kho lo ding in kan ram cu 2008 phunghrampi in an hren. 2008 Phunghrampi khi cu ralkap pawl an meithal kuan chiahnak bawm “Magazine or Ammunition Storage” pakhat men khi asi ko ka ti țheo.

 

Mipi nih thim lo bak in parliament ah MP dirhmun in an țhut ngam ko mi le uknak phung zong an mah nawl loin nan thleng kho lo ti fawn i cucu democracy asi ko ti chinchap rih hi cu sual erlet khi an si. China nih an ram Communist hruainak in uknak caah “Thick Black Theory” timi an hman. Cu theory a awng lomi cu ram hruaitu upa an tling kho lo ti asi. Cu theory cu ‘ningzah hngalh lo le zawnruah nak um loin ruru-hranghrang in uk khawh hi hriamnam țhabik asi “shamelessness and ruthlessness as the best tool to govern” an timi khi Kawl ralkap uktu pawl nih hin an tlinter khawh ngai ngai. Mah Thick Black Theory cu Drug Dealer Gang, Organized Crime or Underworld le Mafia ahcun hman dih asi nain cozah uknak ahcun China, North Korea le Myanmar ti pawl nih an mipi cung ah an hman ko hih.

Falam Conference lio ah tlangtlatu kan pupa hna nih hin hmailei ahcun Kawl miphun he ifonh ahcun Chin miphun cu mi tlawmte kan si caah miphun dang nganpi chung ah kan i tenh sual ahcun kan tlau kho ti hi an rak theih tuk caah Chin miphun cu Kawl kan si lo, adang tein mah ram chung te ah mah nunphung tling te he khuasami miphun kan si caah Chin Miphun Ni hi zungzal in Kawl cozah zong nih theih pi, hnatlak pi ding in parliament ah an hal hna i hnatlak pi zong an rak si. Cu zong cu kan mah Chin miphun lila hmang in siseh, Kawl hruaitu țha lo nih siseh, an hrawk hnik, an thlen hnik lengmang nain nihin tiang anun mi hi Pathian nih tlau lo ding in venmi miphun kan si caah asi lai ti hi zumh awk țha ngai asi.

Asinain 1962 in Kawl ralkap uktu hna nih hin kan Chin miphun sinak hi an hrawk tak tak khi asi i aloh hrim in miphun ning in lotlau hna seh ti akan duh zia hi alang ngai ngai. Atu chan cu minung fimthiam nak aphunphun in akarh lio asi caah hlan bantuk in hramhram loin hloh akan timh dan kha an thlen ve cang i phundang in kan si an kan fah ter hnu ah kan sifahnak (poverty) kha caanțha ah ilak in phungki sianginn Chinram ah an hung dirh i thilțha ser bantuk in sifak deuh ngakchia kha phungki sianginn an kai ter hna i Buddhist biaknak ah an luhter hna. Mi nih soisel ahcun dawtnak in sifak kan bomh mi hna asi ti in iphetchemnak lam an ngei fawn. Cucaah tu chan Chin miphun kan ral hi hlan ahcun kan mit in hmuh mi cakei bantuk in akan seh tu si ti loin kan chung ah AIDS zawtnak rungrul bantuk in alut mi ral asi cang. Cucaah hi Kawl uktu țhalo rap nih hin akan foih ahcun an rungrul kha kan nunnak chung ah alut lai i duhsah tein ka thi te lai ti kan i theih ahau. Rul nihcun Pathian sermi Eve le Adam hmanh kha hramhram si loin nemtein “Hi thingthei nan ei ahcun na thi lai lo i nan fim lai” ti bak in ahlen hna i an ei ni in an thi colh ati bantuk khan Kawl te nih ei ding akan pekmi Buddhist sianginn le biaknak kan ei ni khin kan miphun athi te lai ti hi kan theih zungzal aherh. Cun Chin miphun nih Kawl miphun asimi paoh hi ka ral ah ruah lo hrimhrim an hau.

Kawl miphun ah hin mițha, miding an tam tuk ve. Anmah zong nih Kawl uktu țha lo hi an nunnak thisen luan bak in an doh ve ko hna. Miphun ning huat hman ti bantuk lungput kan ngeih lo lawng ah miphun puitling kan si kan ti ngam ve lai. Kan ral dawt ngam hi Pathian cawnpiaknak bia zong asi i kan ral i a ral cu kanmah kan si caah ral pahnih in sermi vulei ahcun daihnak tling (Peace) hi aman afak bik mi minung kan man “human value” cu asi. Asinain mah pumpak hakkauhnak le mi hnahchuah nak (Greed & Jealousy) ruang men ah midang ral asimi hna khi cu minung sinak man ngei lo “valueless human being” an si. Cucu vulei chiatchuah ral (evil rule) sinak in aluat lomi saltaang tu kha an si caah asi. Cucaah Kawlram mipi hi saltaang kan si lo, kan duh na loin meithal hmuah chih in akan uktu ralkap pawl tu khi saltaang tak tak cu an si.

Adonghnak chim ka duh mi cu; Chin miphun nih mah te zalon lairelnak (Self Determination Right) kan hmuh hmasa mi le kan hman kum 1948 ah mipi thimmi hruainak uk phung kan i haam ni Chin Miphun Ni hi zungzal anun aherh i hi ni ah hin aa dawh tukmi kan laithuam phuntling le nunphung laam (traditional dances) phunphun he kan Miphun Ni cu kan conglomh zungzal awk asi. Miphun dang zong nih hi kan ni sunglawi ah hincun hawikom in kan sawm cio hna i an nunphung dawh phunphun he an hung kan lomh pi ve awk asi. Tuanbia țha nih miphun aser kho lo i miphun puitling tu nih tuanbia dik ngeih asi. (A good story will not make a nation but a nation itself is a genuine story) ti hi ka chim tawn mi cu asi. Cucaah Chin miphun ni kan tuanbia hi adikmi miphun tuanbia nung asi. Tuanbia țha nih akan țial ruang ah miphun kan si lo, Chin miphun cu miphun tling kan si ca tu ah kanmah hi tuanbia dik cu kan si. Cucaah Chin Miphun Ni upatnak he na tel caan paoh le na dirpi chung paoh khi nangmah hrimhrim kha Chin tuanbia dik na sinak na langhter asi. Ca in țialmi tuanbia sinak in vulei pi nih an mit in an hmuh mi Chin tuanbia dik si hna usih.

Long Live Chin National Day!

Victor Khen Sang

Feb 11, 2019

Previous
Next

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*